Merkingar

1. 1.

   hafa (e-ð) fyrir stafni, aðhafast (e-ð)

   • hvað ertu að gera?
   • hún gerði þetta ekki viljandi
   • við ætlum ekki að gera neitt sérstakt í kvöld
   • hvað get ég gert fyrir þig?

   • gera eitthvað í málinu

   • gera sitt besta

   • gera sitt til að hjálpa til

     leggja sitt af mörkum, eiga þátt í að hjálpa til

   • gera mikið af því að ferðast

   • gerðu það (fyrir mig)

     í innilegri beiðni: vertu svo góður að ....

     • leyfðu mér að eiga hvolpinn, gerðu það

   • hafa lítið að gera

   • það er mikið að gera

2. 2.

   búa (e-ð) til

   • hann hefur gert tvær kvikmyndir
   • hún gerir frábæra lifrarkæfu
   • hann gerði tvær villur á prófinu
3. 3.

   starfa, hafa e-ð sem starf

   • hvað gerir pabbi hennar?
   • hann gerir ekki neitt, hann er atvinnulaus
4. 4.

   láta (e-ð/e-n) verða (e-ð)

   • hún er að gera hann brjálaðan
   • þau gerðu eldhúsið stórglæsilegt
   • skvetta af ólífuolíu gerir matinn enn betri

   • gera hreint

5. 5.

   sem staðgengill fyrir aðra sagnliði

   • ég ætlaði að vökva garðinn en ég gerði það ekki
   • hana langaði að skamma drenginn en hún gat ekki gert það
   • hann prjónar stundum, hann gerir það sér til gamans
6. 6.

   þgf. þf.með þágufalli og þolfalli valda (e-m) miska

   • hann hefur ekki gert mér neitt
   • hún gerði honum þann óleik að reykja inni
7. 7.

   þgf. þf.með þágufalli og þolfalli hafa viss áhrif á (e-n)

   • þetta jurtate gerir þér gott
8. 8.

   • honum er gert að greiða sekt

     honum er fyrirskipað, hann er látinn greiða sekt (formlega, af yfirvaldi)

     • henni var gert að sæta geðrannsókn
9. 9.

   • það gerir byl

     bylur brestur á, það byrjar að hvessa með snjókomu

     • um kvöldið gerði mikið óveður
10. 10.

    gera að

    1. a.

       • gera hana að framkvæmdastjóra

         fá henni hlutverk framkvæmdastjóra

    2. b.

       • gera að fiski

         vinna að fiskinum (t.d. afhausa eða slægja hann)

       • gera að sárinu

         búa um sárið

    3. c.

       • geta ekki að þessu gert

         eiga ekki sök á þessu, fá ekki við þetta ráðið

         • ég get ekki að því gert þó að fluginu hafi seinkað
11. 11.

    gera af

    1. a.

       • gera eitthvað af sér

         aðhafast eitthvað óleyfilegt

         • þeir segjast ekki hafa gert neitt af sér
    2. b.

       • hvað hef ég gert af pennanum mínum?

         hvar hef ég látið pennann minn?

    3. c.

       • hann veit ekki hvað hann á af sér að gera

         hann er ringlaður og veit ekki hvað hann á aðhafast

12. 12.

    gera á

    • gera á sig

      kúka í bleyjuna/buxurnar

13. 13.

    gera fyrir

    • gera sér lítið fyrir og skora 10 mörk

      skora 10 mörk með léttum leik, án fyrirhafnar

14. 14.

    gera í

    • gera í því að vera leiðinlegur

      reyna að vera leiðinlegur, leggja sig fram um það

15. 15.

    gera með

    • gera ekkert með þetta

      bregðast ekkert við þessu

16. 16.

    gera til

    1. a.

       • þetta gerir ekkert til

         þetta er allt í lagi

         • það gerir ekkert til þótt þú verðir svolítið seinn
         • fötin mín blotnuðu en það gerði ekkert til
    2. b.

       • gera sig til

         kalla á athygli e-s með útliti sínu eða látbragði

         • hún gerir sig til fyrir strákunum
17. 17.

    gera um

    • það er um að gera

      það er mikilvægt, það á endilega (að ...)

      • það er um að gera að nýta tímann vel
18. 18.

    gera upp

    1. a.

       • gera upp húsið

         endurnýja húsið og koma því í nýtt og betra ástand, skipta um glugga, innréttingar o.þ.h.

         • íbúðin hefur verið gerð upp á smekklegan hátt
    2. b.

       • koma fjármálunum á hreint, borga reikninginn

         • við gerðum upp við þjóninn og fórum út
    3. c.

       • gera þetta upp við sig

         (reyna að) ákveða sig

         • ég gat ekki gert upp við mig hvor húfan væri flottari
    4. d.

       • gera sér upp veikindi

         þykjast vera veikur, uppdikta veikindi

19. 19.

    gera upp á milli

    • gera upp á milli þeirra

      koma fram við þau af ójöfnuði, mismuna þeim

      • hún gerir ekki upp á milli barnanna sinna

    • geta ekki gert upp á milli þessara tveggja málverka

      geta ekki ákveðið hvort sé álitlegra

20. 20.

    gera úr

    1. a.

       • gera saft úr berjum

         búa til saft úr því hráefni

         • hún gerði bát úr dagblaðinu
    2. b.

       • gera lítið úr honum

         lítillækka hann

    3. c.

       • gera mikið úr vandamálinu

         gera vandamálið stórt, þenja það út

         • hann gerði lítið úr bakveiki sinni
    4. d.

       • gera gott úr öllu

         bregðast við (neikvæðum) aðstæðum á jákvæðan hátt

21. 21.

    gera út

    • gera út bát

      stunda útgerð á bát, eiga og reka bát

22. 22.

    gera út af við

    • gera út af við hana

      drepa hana

      • fyrirlesarinn var að gera út af við mig af leiðindum
23. 23.

    gera út um

    • gera út um þetta

      ákveða þetta, úrskurða um þetta

      • þeir ætluðu að gera út um deiluna með slagsmálum
24. 24.

    gera við

    1. a.

       • gera við kranann

         koma krananum í lag, lagfæra hann

         • hann gat ekki gert við kassettutækið
    2. b.

       • gera vel við hana

         sýna henni vinsemd og örlæti

    3. c.

       • geta lítið gert við þessu

         geta lítið við þetta ráðið

Orðasambönd

• gerðu svo vel

  sagt kurteislega þegar 1) e-r biður um e-ð 2) e-m er boðið að gera e-ð

  • má ég fá saltið? - gerðu svo vel
  • gerið þið svo vel að koma inn